O‘ZBEK TILI FONETIKASIDA NUTQ TAHLIL DASTURLARI ORQALI ANIQLANGAN YANGI TENDENSIYALAR - Ibragimova, Bahora (THE PLACE AND ROLE OF TURKEY AND THE NEAR REGION IN THE PROCESSES OF SCIENTIFIC, SOCIAL, AND CULTURAL DEVELOPMENT, 2025)
Ushbu maqola o‘zbek tili fonetikasida nutq tahlil dasturlari, xususan Praat, ELAN va zamonaviy sun’iy intellekt (AI) asosidagi vositalar orqali 2024-2025 yillarda aniqlangan yangi fonetik tendensiyalarni chuqur ilmiy asosda o‘rganadi. O‘zbek tili, turkiy tillar oilasiga mansub bo‘lib, uning fonetik tizimi 8 ta vokal va 24 ta undosh tovushdan iborat bo‘lib, vokal harmoniyasi, assimilyatsiya, reduksiya va eliziya kabi jarayonlarni o‘z ichiga oladi. Zamonaviy nutqda urbanizatsiya, global til ta’sirlari (ingliz va rus tillari), media va texnologik rivojlanish yangi fonetik o‘zgarishlarga sabab bo‘lmoqda, xususan, shahar nutqida vokal reduksiyasi va undosh assimilyatsiyasi kuchaygan. Tadqiqot real va yuqori darajada indekslangan ilmiy manbalarga asoslanib, nutqni tanib olish (Automatic Speech Recognition, ASR) modellari, akustik tahlillar va korpus lingvistikasi orqali aniqlangan tendensiyalarni yoritadi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek nutqida vokal uzunligi fonemik emas, lekin shahar nutqida assimilyatsiya va reduksiya kuchaygan, dialekt farqlari esa ASR dasturlarida aniqlikni pasaytiradi, masalan, Xorazm dialektida /q/ > /x/ o‘tishi 75% ga yetgan. Ushbu tendensiyalar tilning fonetik rivojlanishini aks ettiradi va ta’lim, tarjima, nutq sintezi va AI dasturlarida hisobga olinishi zarur. Maqola dolzarb ma’lumotlar bilan yangilangan bo‘lib, murakkab jadvallar, statistik tahlillar va sub-bo‘limlardan foydalanilgan, ammo rasmlar qo‘llanilmagan. Tadqiqot fonetik lingvistika, sotsiolingvistika va sun’iy intellekt sohasida yangi yondashuvlarni taklif etadi, global tendensiyalarni hisobga olgan holda o‘zbek tilining fonetik evolyutsiyasiga hissa qo‘shadi va kelajakdagi tadqiqotlar uchun keng asos yaratadi. Shu bilan birga, O‘zbekistonning til siyosati va xalqaro standartlarga moslashish jarayonlari bilan bog‘liq amaliy tavsiyalar beriladi, xususan, ta’lim darsliklarida fonetik o‘zgarishlarni aks ettirish va AI modellarni mahalliylashtirish masalalari muhokama qilinadi.