SUNʼIY INTELLEKT ATAMALARI UCHUN BESH DARAJALI SEMANTIK EKVIVALENTLIK MODELI VA UNING EMPIRIK ASOSLANISHI
Keywords:
semantik ekvivalentlik, besh darajali model, semema, semantik yaqinlik koeffitsienti, komponent tahlili, terminologik tarjima, sunʼiy intellekt atamalari.Abstract
Maqolada ingliz va oʻzbek tillaridagi sunʼiy intellekt atamalari oʻrtasidagi munosabatni tavsiflash uchun besh darajali semantik ekvivalentlik modeli taklif etiladi: toʻliq semantik-komponensial ekvivalent (TE), sema tushib qolishi bilan qisman ekvivalent (QE1), sema oʻzgarishi bilan qisman ekvivalent (QE2), soxta ekvivalent (SE) va lakunar element (LE). Model semema darajasida ishlaydi va semantik yaqinlik koeffitsienti (SYK) orqali miqdoriy oʻlchanadi. 2 275 000 soʻzlik korpusdan ajratilgan 150 ta atama tahlili quyidagi taqsimotni berdi: TE — 31,3 foiz, QE1 — 25,3 foiz, QE2 — 19,3 foiz, SE — 5,3 foiz, LE — 18,7 foiz. Toʻliq ekvivalentlikni shakllantiruvchi uch omil aniqlandi.
References
1. Nida E.A. Toward a Science of Translating. – Leiden: Brill, 1964. – 331 p.
2. Catford J.C. A Linguistic Theory of Translation. – London: Oxford University Press, 1965. – 103 p.
3. Komissarov V.N. Teoriya perevoda (lingvisticheskiye aspekty). – Moscow: Vysshaya shkola, 1990. – 253 s.
4. Pottier B. Linguistique générale: théorie et description. – Paris: Klincksieck, 1974. – 400 p.
5. Cruse D.A. Lexical Semantics. – Cambridge: Cambridge University Press, 1986. – 310 p.
6. Vinay J.-P., Darbelnet J. Comparative Stylistics of French and English. – Amsterdam; Philadelphia: John Benjamins, 1995. – 358 p.
7. Sager J.C. A Practical Course in Terminology Processing. – Amsterdam: John Benjamins, 1990. – 254 p.
8. Chamizo-Domínguez P.J., Nerlich B. False Friends: Their Origin and Semantics in Some Selected Languages // Journal of Pragmatics. – 2002. – Vol. 34, № 12. – P. 1833–1849.
9. Markovina I.Yu., Sorokin Yu.A. Kultura i tekst: vvedeniye v lakunologiyu. – Moscow: GEOTAR-Media, 2010. – 144 s.
10. Baker M. In Other Words: A Coursebook on Translation. 3rd ed. – London: Routledge, 2018. – 370 p.
11. LʼHomme M.-C. Lexical Semantics for Terminology: An Introduction. – Amsterdam: John Benjamins, 2020. – 263 p.
12. Newmark P. A Textbook of Translation. – London: Prentice Hall, 1988. – 292 p.
13. Reiss K., Vermeer H.J. Towards a General Theory of Translational Action. – London: Routledge, 2014. – 240 p.
14. ISO/IEC 22989:2022. Information technology – Artificial intelligence – Artificial intelligence concepts and terminology. – Geneva: ISO, 2022. – 62 p.
15. Musayev K.M. Oʻzbek terminologiyasi. – Toshkent: Fan, 1986. – 188 b.