Atrof-muhit monitoringida sun’iy intellekt va GIS integratsiyasining samaradorligi
Keywords:
Kalit so‘zlar: atrof-muhit monitoringi, sun’iy intellekt, geografik axborot tizimlari (GIS), masofadan zondlash, mashinali o‘rganish, ekologik bashorat, O‘zbekiston, integratsiyalashgan monitoring.Abstract
Annotatsiya: Ushbu tezisda atrof-muhit monitoringida sun’iy intellekt (SI) va geografik axborot tizimlari (GIS) integratsiyasining samaradorligi ilmiy-metodik jihatdan tahlil qilinadi. Zamonaviy monitoring tizimlarida masofadan zondlash ma’lumotlari, yer usti sensorlari va katta hajmdagi geografik ma’lumotlarni qayta ishlashda SI algoritmlari (mashinali o‘rganish, chuqur o‘rganish, neyron tarmoqlari) bilan GIS imkoniyatlarining uyg‘unlashuvi muhim ahamiyat kasb etmoqda. Tadqiqotda integratsiyalashgan yondashuvning an’anaviy monitoring usullariga nisbatan afzalliklari – ma’lumotlarni real vaqt rejimida tahlil qilish, bashorat modellarini yaratish, ifloslanish manbalarini aniqlash va ekologik xavf-xatarlarni oldindan baholash imkoniyatlari ochib beriladi. O‘zbekiston sharoitida (Orol dengizi havzasi, havo sifati, suv resurslari va yer degradatsiyasi) qo‘llanilayotgan amaliy misollar asosida samaradorlik ko‘rsatkichlari baholanadi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, SI va GIS integratsiyasi monitoring aniqligini 25–40 foizga oshirishi, xarajatlarni kamaytirishi va qaror qabul qilish tezligini sezilarli yaxshilashi mumkin. Tezisda mavjud muammolar tahlil qilinib, milliy monitoring tizimini takomillashtirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.
References
1. Abdurahmonov Q.X., Xolmirzayev A. Atrof-muhit monitoringi asoslari. – Toshkent: Fan, 2019. – 248 b.
2. Goodchild M.F., Longley P.A. Geospatial Analysis and Modelling. – London: Wiley, 2020. – 412 p.
3. Qodirov B.B., Rahimova M.A. O‘zbekistonda ekologik monitoring tizimini rivojlantirish masalalari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2021. – 196 b.
4. Li X., Wang Y. Artificial Intelligence in Environmental Remote Sensing. – Berlin: Springer, 2022. – 318 p.
5. Hasanov I.A., G‘ulomov P.N. O‘zbekiston tabiiy geografiyasi va ekologik muammolari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2007. – 164 b.
6. Zhu X., et al. Machine Learning for Environmental Monitoring. – Remote Sensing of Environment, 2021, Vol. 256. – P. 45–53.
7. Toshpulatov Sh.R. Raqamli texnologiyalar va ekologik boshqaruv. – Samarqand: SamDU, 2022. – 184 b.
8. Yusupov A.A. Orolbo‘yi hududida yer degradatsiyasini monitoring qilish. – Toshkent: Fan, 2020. – 172 b.
9. Jensen J.R. Remote Sensing of the Environment. – Pearson, 2019. – 592 p.
10. Karimova N.M. O‘zbekistonda GIS texnologiyalarini joriy etish muammolari // Geografiya va geoinformatika jurnali. – 2023. – №2. – 67–75-betlar.
11. O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o‘zgarishi vazirligi hisobotlari. – Toshkent, 2023–2024.
12. OECD. Environmental Monitoring and Assessment Systems. – Paris: OECD Publishing, 2022. – 210 p.
13. Xolmatov A., Qodirova S. Sun’iy intellekt va barqaror rivojlanish. – Toshkent: Innovatsiya, 2023. – 156 b.