KULOLCHILIK LEKSIKASIDA METAFORIK SO‘Z YASALISHI
Keywords:
kulolchilik leksikasi, metaforik nominatsiya, so‘z yasalishi, kognitiv metafora, antroposentrizm, lingvomadaniyatshunoslik, sopol idishlar, hunarmandchilik terminologiyasi, semantik ko‘chim, etnolingvistika.Abstract
Mazkur maqola o‘zbek tilidagi kulolchilik leksikasida metaforik so‘z yasalishining lingvomadaniy, kognitiv-semantik va etimologik xususiyatlarini tadqiq etishga bag‘ishlangan. Tadqiqotda kulolchilik sohasi atamalari va idishlar nomlarining metaforik usul orqali shakllanish jarayonlari, antroposentrik nominatsiya tamoyillari hamda kognitiv metafora nazariyasi nuqtai nazaridan tahlil qilinadi. Ishda 60 dan ortiq kulolchilik atamasi tasniflangan va ularning manba sohasi (source domain) va maqsad sohasi (target domain) o‘rtasidagi metaforik proeksiya mexanizmlari aniqlangan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek kulolchilik leksikasidagi metaforik nominatsiyalarning aksariyati antroposentrik (inson tana a’zolari nomlari asosida) va zoomorfik (hayvonot olamiga oid) modellarda shakllangan bo‘lib, ular xalqning milliy dunyoqarashi, kasbiy tafakkuri va etnomadaniy tajribasini namoyon etadi.
References
1. Asqarov A. O‘zbek xalqining etnogenezi va etnik tarixi. – Toshkent: Universitet, 2007. – 264 b.
2. Mahmudov N. Tilning mukammal tadqiqi yo‘llarini izlab… // O‘zbek tili va adabiyoti. – Toshkent, 2012. – № 5. – B. 3–16.
3. Hojiyev A. O‘zbek tili so‘z yasalishi tizimi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2007. – 168 b.
4. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 5 jildlik / Mas’ul muharrir T. Mirzayev. – Toshkent: «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, 2006–2008.
5. Sa’dullayev A. O‘zbek xalq amaliy san’ati: kulolchilik. – Toshkent: Sharq, 2009. – 192 b.
6. Bulatova V. A. O‘rta Osiyo kulolchiligi tarixi. – Toshkent: Fan, 1985. – 248 b.
7. Lakoff G., Johnson M. Metaphors We Live By. – Chicago: University of Chicago Press, 1980. – 242 p.
8. Mirtojiyev M. O‘zbek tili semantikasi. – Toshkent: Mumtoz so‘z, 2010. – 288 b.
9. Teliya V. N. Russkaya frazeologiya. Semanticheskiy, pragmaticheskiy i lingvokulturologicheskiy aspekty. – Moskva: Yazyki russkoy kultury, 1996. – 288 s.
10. Maslova V. A. Lingvokulturologiya: Uchebnoye posobiye. – Moskva: Akademiya, 2001. – 208 s.
11. Sodiqov K. Turkiy tillar leksikologiyasi. – Toshkent: Universitet, 2018. – 254 b.
12. Kövecses Z. Metaphor: A Practical Introduction. – New York: Oxford University Press, 2010. – 396 p.
13. Rahmatullayev Sh. O‘zbek tilining etimologik lug‘ati. – Toshkent: Universitet, 2000–2003.
14. Vorobyev V. V. Lingvokulturologiya: teoriya i metody. – Moskva: Izdatelstvo RUDN, 1997. – 331 s.
15. Xursanov N. I. Ingliz va o‘zbek dramalarida verbal va noverbal vositalar munosabati // O‘zbekistonda xorijiy tillar. – Toshkent, 2023. – № 4. – B. 122–135.
16. http://ijeais.org/wp-content/uploads/2023/11/IJAPR231106.pdf
17. https://procediaonline.org/index.php/applied/issue/view/47
