Tashqi elektromagnit signallarning sinaptik plastiklikka ta’sirini matematik modellashtirish
Keywords:
Kalit so‘zlar: elektromagnit signallar, sinaptik plastiklik, matematik modellashtirish, neyron massasi modeli, kaltsiy dinamikasi, LTP va LTD, ELF magnit maydoni, transkranial magnit stimulyatsiyasi (TMS), neyron membranasi potentsiali, EEG modulyatsiyasi, o‘zbek neyrobiologiyasi.Abstract
Annotatsiya: Ushbu tezisda tashqi elektromagnit signallarning (elektromagnit maydonlarning, shu jumladan ELF – o‘ta past chastotali va RF – radiochastotali maydonlarning) sinaptik plastiklik jarayonlariga ta’sirini matematik modellashtirish masalasi batafsil o‘rganilgan. Sinaptik plastiklik – bu neyronlar orasidagi aloqalar kuchini o‘zgartirish qobiliyati bo‘lib, u o‘rganish, xotira va kognitiv funksiyalarning asosini tashkil etadi. Tezisda neyron massasi modellari (neural mass models), kaltsiyga bog‘liq plastiklik qoidalari (Ca-dependent plasticity) va elektromagnit maydonning induksiya qilingan elektr maydoni orqali neyron membranasiga ta’sirini hisobga oluvchi gibrid matematik modellar ishlab chiqilgan. Modellar Shouval va boshqalar tomonidan taklif qilingan kaltsiy dinamikasi asosida qurilgan bo‘lib, ular orqali 60 Gts chastotali magnit maydonning EEG alfa ritmiga va sinaptik og‘irliklarga ta’siri simulyatsiya qilingan. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, hatto past intensivlikdagi elektromagnit signallar (15–25 mT oralig‘ida) sinaptik plastiklikni modulyatsiya qilishi, LTP (uzoq muddatli potentsiatsiya) va LTD (uzoq muddatli depressiya) jarayonlarini kuchaytirishi yoki susaytirishi mumkin. Tajriba natijalari bilan solishtirilganda modelning aniqligi 85% dan ortiq bo‘ldi. Tezisda o‘zbek olimlari tomonidan o‘tkazilgan neyrobiologik tadqiqotlar ham tahlil qilingan. Ishning amaliy ahamiyati – tibbiyotda transkranial magnit stimulyatsiyasi (TMS) va elektromagnit radiatsiya xavfsizligini baholashda qo‘llanilishi mumkin.
References
1. Modolo J., et al. Neural mass modeling of power-line magnetic fields effects on EEG. Frontiers in Computational Neuroscience, 2013. Vol. 7. P. 34.
2. Shouval H.Z., et al. A biophysically based model of synaptic plasticity. Neural Computation, 2002. Vol. 14. P. 781-805.
3. Karimov B. Neyrobiologiya va tibbiyot asoslari. Toshkent: Fan va Texnologiya, 2016. 280 b.
4. Shouval H.Z., et al. Calcium-dependent synaptic plasticity. 2002.
5. Echchgadda I., et al. Changes in the excitability of primary hippocampal neurons following 3.0 GHz RF-EMF exposure. Scientific Reports, 2022.
6. Qodirov R. Markaziy asab tizimi. Toshkent: 2014. 220 b.
7. O‘zbekiston Milliy universiteti. Elektromagnit maydonlarning biologik ta’siri. Ilmiy to‘plam. Toshkent, 2020.
8. Hananeia N., et al. Frequency-dependent synaptic plasticity induced by rMS. 2024.
9. Abtin S., et al. A review on the consequences of molecular and genomic alterations induced by EMF. Brain Research Bulletin, 2024.
