O‘ZBEKISTON QISHLOQ XO'JALIGIGA IQLIM O‘ZGARISHINING TA’SIRI VA MOSLASHUV STRATEGIYALAR - Gulmuratova , Sevara (INTEGRATION OF EDUCATION AND SCIENCE: GLOBAL CHALLENGES AND SOLUTIONS, 2025)
Ushbu maqola O'zbekiston qishloq xo'jaligiga iqlim o'zgarishining ta'sirini o'rganadi. 1960–2023 yillarda kuzatilgan ma'lumotlar va modellashtirilgan prognozlar asosida tahlil qilingan. Natijalar shuni ko'rsatadiki, o'rtacha haroratning +1.2 °C ga oshishi (1991 yildan beri taxminan 0.4 °C/har o'n yillikda) va yog'ingarchilikning kamayishi qurg'oqchilik chastotasini oshirgan. Paxta, bug'doy va bog'dorchilik hosildorligi 2050-yillarga borib 25–63% ga kamayishi mumkin, bu issiqlik, suv stressi va daryo oqimlarining qisqarishi bilan bog'liq. Aral dengizining qurishi tuproq sho'rlanishi va chang bo'ronlarini kuchaytiradi, irrigatsiya tizimlarida suv yo'qotilishi 30–75% ni tashkil etadi. 2030 yilga borib kamida 8 million odam yuqori iqlim xavfi zonalarida yashashi mumkin, iqtisodiyot esa moslashmasdan 2050 yilga borib 10% ga qisqarishi mumkin. Moslashuv strategiyalari, jumladan suv tejovchi irrigatsiya (masalan, lazerli yer tekislash suv sarfini 15–20% ga kamaytiradi va hosildorlikni 5–7 sentner/ga oshiradi), iqlimga chidamli ekinlar, issiqxonalar kengaytirish (maydon 2,6 baravar oshgan, ishlab chiqarish 3 baravardan ortiq o'sgan) va raqamli monitoring taklif etiladi. Tadqiqot O'zbekistonning G'arbiy qismida iqlim o'zgarishiga oid pessimistik va optimistik stsenariylarni ko'rib chiqadi, fermalar daromadi 25% ga tushishi yoki 46% ga oshishi mumkinligini ko'rsatadi. Shuningdek, bug'doy ishlab chiqarishdagi pasayish oziq-ovqat xavfsizligiga tahdid soladi, 2100 yilga borib yetkazib berish talabdan 2,7 million tonnaga kam bo'lishi mumkin.